JOURNALISTIEK # Artikel

Groeten terug, de lachspiegel
Over het programma Groeten uit de rimboe/Groeten terug/Toast Kannibaal
Verschenen in Indigo Nummer 2, mei 2006


Groeten terug, de lachspiegel
Schoonheidsprijs voor SBS?

door Matthijs Blonk

Televisiemakers zoeken steeds extremere onderwerpen voor hun programma’s. Inheemse volken zijn nu ontdekt als figuranten voor ‘grensverleggende’ tv. De formule is eenvoudig: breng wat Nederlanders samen met een stel ‘primitievelingen’, en zorg dat ze elkaar niet kunnen verstaan. Dat wordt lachen! Maar is dit geen misbruik van de inheemse deelnemers? Indigo vroeg een reactie aan de producent van het programma, de Nederlandse deelnemers, en de bedenkers van het ‘format’.

Hans en Monique massing - foto Matthijs Blonk
Hans en Monique Massing,
deelnemers aan Groeten uit de Rimboe.
Foto Matthijs Blonk

“Hans, waar is je vee?,” vraagt de Himba ‘Chief’ aan huisvader Hans Massing. Ze staan in de achtertuin van Massings rijtjeshuis in Nootdorp. Het enig aanwezige dier is een opgezette hond, waarvan de Himba veronderstellen dat ie uitgedroogd of ziek is.

Is dit een filmpje uit de inburgeringscursus van de overheid, waarin de nieuwe medelanders wegwijs worden gemaakt in de gebruiken en rariteiten van onze maatschappij? Nee, de familie Massing ontvangt gedurende twee weken vier Himba uit Namibië. Deze uitzonderlijke logeerpartij heeft tot doel opnamen te maken voor het reality-programma Groeten terug, dat tot 13 mei wekelijks door SBS6 op de zaterdagavond wordt uitgezonden.

Na de antropologen, de toeristen en de documentairemakers hebben nu de amusementsproducenten inheemse volken ontdekt. Vanuit een veilige positie in de luie stoel kunnen de kijkers passieve antropologie beoefenen, is weer eens wat anders dan de Tokkies in Almere.

Himba - foto SBS6

Toast Kannibaal
Het format voor het programma is bedacht door Tom Cloeckaert en Leen Dewitte, twee Belgische backpackers. Tijdens hun verblijf bij de Mentawai in Indonesië kwamen ze op het idee om westerse gezinnen bij een inheems volk te laten logeren. Samen met Eyeworks België maakten ze voor de Vlaamse zender VTM het programma Toast Kannibaal, een serie die vorig jaar maart werd uitgezonden.

Wegens het succes van het programma werd al snel een Nederlandse variant ontwikkeld. Dat werd Groeten uit de rimboe, dat eind vorig jaar bij SBS te zien was. De camera volgt een Belgisch gezin en twee Nederlandse gezinnen die met onbekende bestemming op ‘vakantie’ gaan. Ze zijn enige tijd te gast bij een inheemse familie en draaien mee in het alledaagse leven, zonder te kunnen terugvallen op de luxe van thuis.

Voor het contrast hebben de programmamakers gezinnen gekozen wiens levenswijze in alles verschilt met die van de mensen op hun ‘vakantie’-adres. Zo moet de propere Monique Massing bij de Himba met haar blote handen de lemen wand van een hut aansmeren met een mengsel van blubber en koeienstront.

Zulke situaties leveren de nodige hilarische momenten op waar het tv-publiek zich kostelijk mee vermaakt. Met gemiddeld achthonderduizend kijkers per uitzending, bleek Groeten uit de rimboe een schot in de roos en een vervolg lag voor de hand. Dat is Groeten terug geworden.

De formule is nu omgedraaid. Vijf Mentawai uit Indonesië, en vier Himba uit Namibië brengen een tegenbezoek aan de twee Nederlandse families. Die laten ze kennismaken met typisch Nederlandse zeden, en de verworvenheden van onze technologische maatschappij.

Reality-tv
De Groeten-formule valt op door de originele invalshoek. De kijker kan griezelen om de rare gewoontes van vreemde ‘stammen’ uit een verre andere wereld, én en passant wordt onze moderne levenswijze op de korrel genomen. Er wordt ons een spiegel voorgehouden, een lachspiegel. De kijker lacht niet om de Himba die bij aankomst op Schiphol struikelt op de roltrap, de kijker lacht om zichzelf, om de herkenning, want wie is er nog nooit gestruikeld over de roltrap?

Fotosessie in Volendam Volendam

De inheemse gasten mogen dan voortdurend in beeld zijn, feitelijk spelen ze slechts een bijrol. De westerse families worden in de serie uitgebreid voorgesteld: baan, hobby, sport. De inheemsen krijgen we vooral als groep te zien, niet als individu, hun personages krijgen geen diepgang.

Ze vormen het alibi om met de camera langs allerlei oubollige Nederlandse attracties te trekken. Volendam, de Efteling, vul maar in. Door de ogen van de inheemse gasten kijken we toch vooral naar het gedrag van onze eigen ‘stam’. De kijker hoeft geen compassie te hebben met zijn soortgenoten en verlekkert zich aan het gestuntel van de Massings, die als een stel hyperende pubers met hun gasten naar Holle-Bolle-Gijs gaan. De nuchtere, wat teleurgestelde reactie van de Himba spreekt boekdelen: “Heb je ons hiervoor meegenomen. Hebben wij jullie zulke dingen laten zien in ons dorp?”

Dingen laten zien  

De Himba en vooral de Mentawai mogen dan met plezier aan het programma meewerken, ze kunnen de effecten van hun optreden waarschijnlijk niet overzien. Wordt hier misbruik gemaakt van de naïviteit bij de inheemse deelnemers, en staan ze toch niet een beetje voor gek? Het is duidelijk niet de bedoeling de kijker iets te leren over de cultuur van de gasten. De dialoog wordt zelfs verhinderd.

Voornaamste doel lijkt het creëren van misverstanden. Tijdens de opnamen is er geen tolk actief en de deelnemers praten letterlijk langs elkaar heen. Deze Babylonische spraakverwarring leidt natuurlijk tot komische situaties, maar het is effectbejag dat snel kan gaan vervelen. De Himba ‘Chief’ stelt zinnige vragen aan zijn gastheer, maar krijgt geen antwoord. Op een persconferentie van SBS vertelde Hans Massing dat dit van te voren zo is afgesproken. Hij moest zich met handen en voeten zien te redden.

Pas toen hij de eerste (ondertitelde) beelden van zijn scène in de achtertuin zag, snapte Massing wat de ‘Chief’ eigenlijk aan hem vroeg. Hij leefde al die tijd in de veronderstelling dat ze elkaar wél begrepen, maar vindt het achteraf teleurstellend dat het niet zo blijkt te zijn.
Zie kader

Met deze werkwijze geven de makers de deelnemers weinig kans om het cultuurverschil te overbruggen. Dat is uiteindelijk het manco van de formule, want de ongelijkheid blijft bestaan. Is het initiëren van leuke tv-momenten wel zo onschuldig? Het herinnert aan de ‘wilden’ uit Afrika of Suriname die in de 19e eeuw werden geëxposeerd op wereldtentoonstellingen in Europa, louter ter vermaak van het publiek.

Veel tv-kijkers zullen de Groeten als vertier beschouwen, maar onbedoeld stigmatiseert het programma en bevestigt het beeld dat alle Afrikanen primitievelingen zijn die leven zoals de Himba. De producent legt wat dat betreft de verantwoordelijkheid bij de kijkers: “We geven duidelijk aan dat de deelnemers aan het programma geïsoleerd leven, in contrast met hun omgeving. Wij veronderstellen dat de kijker ook een beeld heeft van de wereld buiten Nederland en weet dat niet iedereen woont en leeft als de Mentawai en Himba,” aldus Vincent ter Voert van Eyeworks, het bedrijf dat Groeten uit de rimboe en Groeten terug voor SBS produceerde.

Familie Rentier - foto Matthijs Blonk
Familie Rentier - foto Matthijs Blonk

Vrienden voor het leven
De Vlaamse families uit Toast Kannibaal gingen vorig jaar eveneens naar de Himba en de Mentawai. Wisten de volken in Groeten uit de rimboe al wat ze te wachten stond. Of zijn er dingen in scène gezet? Toast Kannibaal regisseur Tom Cloeckaert: “Wij laten de stam geen dingen doen die ze normaal nooit doen en ook de reacties van de Vlaamse gezinnen zijn honderd procent echt. Maar het concept van Toast kannibaal is natuurlijk juist dat het westers gezin moet leven volgens de regels van de stam. Het is dus wel zo dat de stam gevraagd wordt om de westerse familie te beschouwen als één van hen. Als het Vlaamse gezin iets doet wat niet kan voor de cultuur van de stam, dan mogen ze die berispen.” Vraag is of de families dat nu allemaal zo leuk vonden.

Ton Rentier, van het gezin dat op bezoek ging bij de Mentawai, zegt dat ze er niet aan begonnen waren als ze vooraf hadden geweten wat ze op Siberut te wachten stond. Via een modellenbureau, waar moeder Mieke was ingeschreven, zijn ze in contact gekomen met Eyeworks die hun het aanbod voor deze bizarre vakantie deed. Er op terugkijkend hadden ze de ervaring niet willen missen en bovendien, zegt Rentier, zijn ze met de Mentawai ‘vrienden voor het leven’ geworden. “Ook al kun je ze niet verstaan, toch voel je de band.”

Zo reageert ook de Belgische familie Deroo, die voor Toast Kannibaal eveneens de Mentawai bezocht. Ook zij hebben “echte vrienden gemaakt”. Ze zijn enthousiast over hun verblijf op Siberut, maar over het resultaat zijn ze een stuk minder tevreden. “Onze familie is helemaal niet zoals ze wordt afgespiegeld en dat begint voor mij echt op mijn zenuwen te werken,” zegt moeder Marise Deroo op een internetforum.

Volgens haar is er zo gemonteerd dat er een negatief beeld van hen is ontstaan. Bovendien hebben ze bij terugkomst veel last gehad van de slechte vertaling in de serie. De familie is een rechtszaak begonnen tegen Eyeworks en de regisseurs Cloeckaert en Dewitte, en wil daarom niet in Indigo reageren.

Tom Cloeckaert zegt over Deroo: “Ze konden het leven zonder alle luxe niet aan. Die familie is door de kijker en de kranten heel erg bekritiseerd. Ze waren het prototype van onze samenleving: mooi huis, dure auto, een baan bij de Europese Gemeenschap, met andere woorden het perfecte gezin. Maar toen ineens alle luxe wegviel, bleef daar plots niks meer van over. Het heeft de kijker geconfronteerd met wat wij geworden zijn.”

Moeder Marise Deroo bij de Mentawai
foto Eyeworks België
Maris Deroo - foto Eyeworks BelgiŽ

Niet om de haverklap janken
De inheemse deelnemers zitten niet zoals de westerse gezinnen in Groeten uit de rimboe om de haverklap te janken. Hun incasseringsvermogen is blijkbaar een stuk hoger. Hier in Nederland worden vooral de Himba in gekunstelde situaties geplaatst. Himba ‘krijger’ Tjiuoua mag met zoon Hans Massing bladeren in een mooie meiden-kalender, en dan maar hopen op pikante uitspraken. Monique Massing laat de Himba vrouwen deelnemen aan een lingerieparty, in een poging om er toch nog een blote borstenshow van te maken. Tsja, dat ging in de ‘rimboe’ heel wat vanzelfsprekender.

Himba foto uit serie Himba vrouwen

Gaan de producenten niet te lichtzinnig met de belangen van de inheemsen om? Voor een reclamecampagne heeft SBS de Himba laten poseren in hun traditionele kledij, maar dan op klompen, en met Hollandse kaas of haring. Die foto’s zijn als gratis postkaarten verspreid. Heeft dat nog te maken met te gast zijn in Nederland, of worden mensen hier uit commerciële motieven voor aap gezet?

Himba met haring - foto SBS6 Himba met haring - foto SBS6

Dat de inheemsen door SBS worden afgeschilderd als leden van de ‘laatst overgebleven stammen op aarde’ is sterk overdreven. Wereldwijd bestaan er meer dan vijfduizend inheemse volken. Zowel de Himba als de Mentawai komen veelvuldig in contact met toeristen en doen daar de nodige fotosessies mee om wat geld te verdienen.

Of zij een redelijke beloning hebben ontvangen voor hun deelname aan het programma blijft een beetje in het vage. Vincent ter Voert van Eyeworks: “Nee, er zijn geen vergoedingen afgegeven. Zowel de Himba als de Mentawai hebben als dank voor de samenwerking in beide projecten een bijdrage op lokaal niveau gekregen, zoals een waterput, of motorboot. Daarnaast hebben we de Mentawai geholpen om hun kinderen naar school te laten gaan.”

Wat betreft Toast kannibaal zegt Tom Cloeckaert: ”Naar lokale maatstaven werden die mensen heel goed vergoed. We willen niet dat ze enkel meedoen voor de beloning. Daarom spreken we bij de voorbereiding eerst alles door en komen we tot een overeenkomst alvorens over een vergoeding te praten. Bij de Himba’s bijvoorbeeld hebben we tijdens de voorbereiding zelfs niet eens over een vergoeding gesproken. Die mensen werken dus mee omdat ze dat zelf graag willen en als ze er iets voor krijgen dan is dat voor hen leuk meegenomen. Ze worden echt niet omgekocht of uitgebuit.”

Het is evident dat deze vergoedingen niet in verhouding staan tot het profijt voor de producent. Groeten terug trekt buiten verwachting veel kijkers. De eerste vier uitzendingen zijn gemiddeld door bijna anderhalf miljoen mensen gezien, dat is zo’n tien procent van de Nederlanders. Het Groeten-concept wordt dan ook geprolongeerd. Cloeckaert en Dewitte zijn bezig met een nieuwe serie voor de Belgische tv. Ook in Duitsland is een reeks in voorbereiding, en ook andere Europese landen hebben belangstelling.

De Himba en de Mentawai moeten zich voorbereiden op een kleine invasie van Europese families, met een cameraploeg in hun kielzog. Zou het vertalen van de bestaande serie niet eenvoudiger zijn? “De Duitse kijker zal vooral willen zien hoe een Duitse familie het er vanaf brengt. De kijker moet zich kunnen inleven in het programma,” zegt Cloeckaert. Hij meent dat het ook in omgekeerde richting zo werkt: “Op het eiland Siberut waar de Mentawai leven, wordt op het schooltje in de hoofdplaats van het eiland, een stad die verwesterd is, het programma aan de leerlingen getoond om ze aan te leren wat de oude Mentawai-cultuur inhoudt.”

Hoe zal de formule zich in de toekomst ontwikkelen? Wordt het massaproductie? Gaan er straks bekende Nederlanders naar de ‘rimboe’? Welke nieuwe uitdagingen zullen worden gezocht als het format sleets raakt en het publiek inheems-moe is?

Het programma was voorgedragen voor de Rose d’Or, in de categorie Reality Show, een prestigieuze Europese tv-prijs, die eind april werd uitgereikt op het Gouden Roos-festival in Luzern, Zwitserland, maar viel niet in de prijzen.

© Matthijs Blonk/Indigo/mei-2006

Gerelateerde onderwerpen:
> De jacht op de Mursi
Even snel een 'schotellip' fotograferen.
> Etno-fotografie te kijk
Onthutsende beelden bij 'De bril van Anceaux'.

> Rehabilitatie voor foto indianen Brazilië
Over de foto van een 'onontdekt' indianenvolk in Brazilië.

Top
Terug naar Journalistiek